Пасля нападу чалавек можа ўздрыгваць ад крокаў за спінай. Пасля аварыі — бачыць кашмары і перастаць ездзіць у машыне. Такія рэакцыі не азначаюць слабасць і не заўсёды ператвараюцца ў посттраўматычнае стрэсавае расстройства, ПТСР. У многіх людзей яны паступова слабеюць. Калі перажыванні захоўваюцца, узмацняюцца або перашкаджаюць жыццю, дапамога патрэбна незалежна ад таго, ці ўстаноўлены дыягназ.
Гэты артыкул прысвечаны дарослым. ПТСР бывае і ў дзяцей, але праявы, ацэнка і лячэнне ўлічваюць узрост. Расстройства можа ўзнікаць пасля фізічнага або сексуальнага гвалту, баявых дзеянняў, цяжкай аварыі, катастрофы і іншых падзей з сур'ёзнай пагрозай. Траўматычны досвед не абмяжоўваецца вайсковай службай і не вызначае ўсё далейшае жыццё чалавека.
Калі небяспека захоўваецца зараз
Пры гвалце, які працягваецца, або іншай рэальнай пагрозе найперш патрэбны даступныя меры абароны, медыцынская і практычная дапамога. Не патрабуецца пераконваць сябе, што вы ў бяспецы, калі гэта не так. План падтрымкі павінен улічваць і сімптомы, і ўмовы жыцця; адсутнасць ідэальнай бяспекі не азначае, што чалавек павінен заставацца без дапамогі.
Калі ёсць непасрэдная небяспека, сур'ёзная траўма, перадазіроўка, намер прычыніць шкоду сабе ці іншым або немагчымасць заставацца ў бяспецы, звяртайцеся ў мясцовую экстраную службу. Па магчымасці папрасіце надзейнага чалавека дапамагчы звязацца са службай і пабыць побач. Суіцыдальныя думкі патрабуюць хуткай падтрымкі нават без канкрэтнага плана. Нарастанне спутанасці свядомасці або новыя цяжкія фізічныя сімптомы нельга аўтаматычна лічыць ПТСР.
Якія змены заўважаюць пры ПТСР
Дыягнастычная ацэнка разглядае спалучэнне сімптомаў, іх сувязь з падзеяй і наступствы. Для арыенціру можна вылучыць чатыры групы, якія выкарыстоўваюцца ў апісанні NIMH:
- Паўторнае перажыванне. Міжвольныя балючыя ўспаміны, кашмары, моцныя рэакцыі на напаміны або флэшбэкі. Пры флэшбэку можа здавацца, што падзея адбываецца зараз, а не ўспамінаецца як мінулае.
- Пазбяганне. Чалавек стараецца не сутыкацца з месцамі, размовамі, думкамі або пачуццямі, звязанымі з тым, што адбылося. Паступова гэта можа абмяжоўваць паўсядзённыя заняткі.
- Змены настрою і ўяўленняў. Устойлівыя віна, сорам, адчужэнне, страта цікавасці, цяжкасць адчуваць станоўчыя пачуцці, перакананні кшталту «паўсюль небяспечна» або «гэта цалкам мая віна».
- Павышаная насцярожанасць і рэактыўнасць. Уздрыгванне, адчуванне пастаяннай пагрозы, раздражняльнасць, цяжкасці са сном і канцэнтрацыяй; у некаторых людзей — рызыкоўныя паводзіны.
Не ва ўсіх бываюць усе пералічаныя праявы. Магчымыя адчуванне аддаленасці ад сябе або нерэальнасці навакольнага — дысацыятыўныя перажыванні. Самі па сабе адзін кашмар, раздражняльнасць або непрыемны ўспамін не ўстанаўліваюць дыягназу. Цяжкасць перажытага нельга вызначаць па тым, наколькі спакойна чалавек расказвае пра падзею.
Тэрміны важныя, але чакаць дзеля дыягназу не трэба
Паводле крытэрыяў, якія апісвае NIMH, для ПТСР сімптомы захоўваюцца больш за месяц і істотна перашкаджаюць жыццю. Яны могуць пачацца неўзабаве пасля падзеі або праявіцца пазней. Першыя тыдні таксама могуць быць вельмі цяжкімі. Парог працягласці датычыцца дыягностыкі, а не права атрымаць падтрымку.
NICE рэкамендуе КПТ з фокусам на траўме ўжо ў першы месяц дарослым з вострым стрэсавым расстройствам або клінічна значнымі сімптомамі. План выбіраюць пасля ацэнкі.
Як падрыхтавацца да ацэнкі
Можна пачаць з кароткага апісання: «Пасля аварыі я амаль не сплю, пазбягаю паездак і перастаў дабірацца да працы». Не абавязкова загадзя пісаць падрабязную гісторыю траўмы. Важна паведаміць, калі пачаліся цяжкасці, як яны змяняліся, што адбываецца са сном, працай, адносінамі і адчуваннем бяспекі.
Спецыяліст з досведам працы з ПТСР удакладніць характар падзеі, сімптомы, здароўе, лекі і ўжыванне рэчываў. Дэпрэсія, панічныя атакі, наступствы траўмы галавы і іншыя станы могуць спалучацца з ПТСР або тлумачыць частку скаргаў. Апытальнік дапамагае ацэнцы, але не замяняе яе. Калі была траўма галавы або застаюцца фізічныя наступствы падзеі, патрэбна таксама медыцынская дапамога.
Што паспрабаваць падчас знаёмага флэшбэку
Калі непасрэднай пагрозы няма, можна паспрабаваць вярнуць увагу да цяперашняга месца і часу. Паглядзіце навокал, назавіце, дзе вы знаходзіцеся і які зараз год, адзначце некалькі прадметаў перад сабой. Нагадайце сабе, што гэта перажыванне звязана з мінулай падзеяй. Калі атрымліваецца, звяжыцеся з чалавекам, якому давяраеце.
Не трэба прымушаць сябе заплюшчваць вочы, падрабязна аднаўляць падзею або выконваць дыхальнае практыкаванне праз сілу. Выберыце тое, што дапамагае арыентавацца; спыніце практыкаванне, калі ад яго горш. Пры эпізодзе за рулём спачатку бяспечна спыніцеся. Гэтыя спосабы не замяняюць лячэння. Раскажыце спецыялісту пра флэшбэкі і абмяркуйце асабісты план, асабліва калі вы губляеце арыентацыю або не можаце забяспечыць бяспеку.
Як уладкавана лячэнне
Сярод падыходаў з добрай даследчай падтрымкай — тэрапія кагнітыўнай перапрацоўкі, пралангаваная экспазіцыя і EMDR. Яны працуюць з траўматычным досведам і тым, як ён уплывае на цяперашняе жыццё. Падрыхтаваны спецыяліст тлумачыць выбраны метад, узгадняе мэты і тэмп, улічвае спадарожныя цяжкасці і адсочвае змены.
Гэта не патрабаванне адразу расказаць усё незнаёмым людзям. У розных метадах успаміны абмяркоўваюць або апрацоўваюць па-рознаму; дэталі працэдуры і ваша згода важныя. Пры экспазіцыйнай працы набліжаюцца да бяспечных сітуацый, якіх чалавек пазбягае, а не вяртаюць яго да гвалту або сапраўднай небяспекі. Публічны пераказ не з'яўляецца ўмовай лячэння.
NICE не рэкамендуе псіхалагічны дэбрыфінг для прафілактыкі ПТСР. Не прымушайце чалавека падрабязна пераказваць падзею. Добраахвотная размова і практычная падтрымка застаюцца магчымымі.
Урач можа прапанаваць лекі для ПТСР або спадарожных праблем, з абмеркаваннем карысці, пабочных з'яў і назірання. Выбар залежыць ад індывідуальнай сітуацыі і пераваг; прэпараты не варта самастойна адмяняць або замяняць. Калі выбраны метад недаступны або пакуль не падыходзіць, абмяркуйце даступныя варыянты падтрымкі і далейшы план, замест таго каб заставацца без дапамогі.
Падтрымка блізкіх і прыкметы аднаўлення
Лепш прапаноўваць канкрэтную дапамогу: суправаджэнне на кансультацыю, ежу, дапамогу з дакументамі або спакойны сумесны занятак. Спытайце, што падыходзіць, і прымайце адмову. Не патрабуйце падрабязнасцей і не дакранайцеся без згоды падчас моцнай рэакцыі. Блізкім таксама могуць спатрэбіцца падтрымка і межы; траўматычны досвед не апраўдвае пагроз і гвалту.
Аднаўленне не азначае забыць падзею. Арыенціры могуць быць звычайнымі: часцей высыпацца, зноў ездзіць да сяброў, менш пазбягаць паўсядзённых спраў і хутчэй вяртацца ў цяперашні момант пасля напаміну. Тэрміны адрозніваюцца. Пагаршэнне, новыя рызыкі або адсутнасць карысных змен варта абмяркоўваць са спецыялістам, а не аўтаматычна лічыць неабходнай часткай тэрапіі.
Што чытаць далей
EMDR: як праходзіць тэрапія · Дзіцячы траўматычны досвед у дарослым жыцці
Крыніцы
- NIMH: Post-Traumatic Stress Disorder
- NICE NG116: Post-traumatic stress disorder — recommendations
- VA National Center for PTSD: PTSD Treatment Basics
- VA National Center for PTSD: Coping with Traumatic Stress Reactions
- NIMH: 5 Action Steps to Help Someone Having Thoughts of Suicide
Матэрыял дапамагае зарыентавацца і не замяняе індывідуальнай дыягностыкі і лячэння.