Чалавек даўно жыве асобна, але пасля рэзкага голасу начальніка замірае і не можа адказаць. Іншы аўтаматычна бярэ віну на сябе, калі блізкі незадаволены. Часам такія рэакцыі звязаны з раннім небяспечным досведам. Але іх нельга выкарыстоўваць як доказ канкрэтнай падзеі ў дзяцінстве: падобныя цяжкасці ўзнікаюць з розных прычын, а цяперашнія абставіны таксама маюць значэнне.
Фраза «дзіцячая траўма ў дарослага» абазначае тэму досведу і яго наступстваў, а не асобны дыягназ. Яна можа дапамагчы пачаць размову, але не павінна ператварацца ва ўніверсальнае тлумачэнне характару, адносін і кожнага цялеснага сімптому. Звяртацца па падтрымку можна з сённяшняй праблемай, нават калі вы не ўпэўненыя, як яе назваць.
Які досвед маюць на ўвазе
Гаворка можа ісці пра фізічны, сексуальны або эмацыйны гвалт, грэбаванне патрэбамі дзіцяці, назіранне гвалту, цяжкія страты і працяглую небяспеку. У даследаваннях таксама выкарыстоўваюць паняцце неспрыяльнага дзіцячага досведу — ACEs. Яно ахоплівае розныя падзеі і ўмовы, якія парушаюць бяспеку і ўстойлівасць жыцця; гэта не пералік дыягназаў.
Не кожны сямейны канфлікт азначае траўму, але для сур'ёзнага ўздзеяння не абавязкова мець бачныя пашкоджанні. Важна, што адбывалася, ці паўтаралася гэта, наколькі дзіця залежала ад дарослых і ці была даступная абарона. Беднасць, хвароба бацькі ці маці або распад сям'і не робяць усіх бацькоў жорсткімі: маюць значэнне канкрэтныя ўмовы, дапамога і адносіны.
Даследаванні звязваюць неспрыяльны дзіцячы досвед з павышанай рызыкай шэрагу наступных цяжкасцей са здароўем і жыццёвымі магчымасцямі. Гэта не прадказанне лёсу асобнага чалавека. Падтрымлівыя адносіны і даступныя рэсурсы важныя; добры пазнейшы досвед не адмяняе мінулай шкоды, а цяжкае мінулае не выключае дабрабыту ў будучыні.
Як мінулае можа нагадваць пра сябе
Тое, што дапамагала дзіцяці прыстасавацца, у дарослым узросце часам становіцца абмежаваннем: уважліва сачыць за чужым настроем, маўчаць пры нязгодзе, не прасіць дапамогі. Гэта магчымая сувязь, якую даследуюць, а не схема, што падыходзіць кожнаму чалавеку з падобнай звычкай.
Уявім дарослага, якога ў дзяцінстве часта каралі за пярэчанні. Зараз калега незадаволены тэрмінам, і чалавек адразу пагаджаецца працаваць ноччу. Карысна заўважыць страх, удакладніць рэальную тэрміновасць і прапанаваць пасільны тэрмін. Але калі на працы сапраўды пагражаюць або прыніжаюць, нельга зводзіць праблему да «занадта моцнай рэакцыі з дзяцінства»: патрэбны падтрымка і рэалістычныя дзеянні ў цяперашняй сітуацыі.
У некаторых людзей захоўваюцца кашмары, балючыя ўспаміны, пазбяганне, моцная насцярожанасць або адстаранёнасць ад сябе. У іншых пераважаюць сорам, недавер або цяжкасці блізкасці. Гэтыя апісанні не з'яўляюцца тэстам. Важней, як часта гэта адбываецца, чаму перашкаджае і якая дапамога патрэбна зараз.
Дзіцячая траўма, ПТСР і комплекснае ПТСР
Не ў кожнага чалавека з небяспечным дзяцінствам развіваецца ПТСР. Для дыягназу ацэньваюць характар траўматычнай падзеі, спалучэнне сімптомаў і парушэнне жыцця. Комплекснае ПТСР у МКХ-11 уключае прыкметы ПТСР і выяўленыя ўстойлівыя цяжкасці рэгуляцыі эмоцый, негатыўнае ўяўленне пра сябе і складанасці адносін. Гэта не проста іншая назва любога цяжкага дзяцінства.
Дэпрэсія, трывожныя расстройствы, праблемы сну і іншыя станы таксама патрабуюць увагі. Невытлумачаны боль, непрытомнасць або новыя фізічныя сімптомы нельга аўтаматычна лічыць наступствам траўмы. Ацэнка дапамагае выбраць дапамогу; яна не павінна ператварацца ў спаборніцтва, ці дастаткова цяжкім быў ваш досвед.
Калі вы мала памятаеце
Цяжкасці ў адносінах або самаацэнцы не даказваюць забытага гвалту. Спецыяліст не павінен падказваць, якая падзея «абавязкова была», або абвяшчаць вобраз, які ўзнік, пацверджаным успамінам. Няпэўнасць можна абмяркоўваць, не прымушаючы сябе запаўняць прабелы.
Можна працаваць з тым, што вядома: «Мне цяжка адмаўляць», «Я баюся павышанага голасу», «Пасля размовы са сваяком некалькі дзён не сплю». Для пачатку не патрабуюцца поўная храналогія дзяцінства, прызнанне іншага чалавека або аповед усіх падрабязнасцей на першай сустрэчы. Калі ўспамін з'яўляецца сам, абмяркуйце перажыванне і яго ўплыў без паспешлівых высноў пра дакладнасць кожнай дэталі.
Якая дапамога можа падысці
Падыход, які ўлічвае траўматычны досвед, прадугледжвае бяспеку, зразумелыя правілы, супрацоўніцтва і магчымасць выбару. Гэта прынцып арганізацыі дапамогі, а не адзін спецыяльны метад і не гарантыя кваліфікацыі. Удакладніце падрыхтоўку спецыяліста, досвед з вашымі цяжкасцямі і тое, як ён выбірае лячэнне.
Пры ПТСР сярод добра даследаваных падыходаў — тэрапія кагнітыўнай перапрацоўкі, пралангаваная экспазіцыя і EMDR. Пры іншых праблемах план можа адрознівацца. Навыкі эмацыйнай рэгуляцыі, праца з адносінамі і траўматычнымі ўспамінамі падбіраюцца індывідуальна. Ні абавязковае неадкладнае паглыбленне ў самыя цяжкія ўспаміны, ні бясконцая падрыхтоўка без зразумелай мэты не з'яўляюцца ўніверсальным правілам.
Перад пачаткам можна спытаць: «Што мы будзем рабіць з маёй канкрэтнай праблемай? Як узгоднім тэмп? Ці можна спыніць практыкаванне? Што рабіць пры пагаршэнні паміж сустрэчамі?» Важна абмеркаваць канфідэнцыяльнасць, кошт і спосаб перагляду плана. Калі патрэбна медыцынская ацэнка або лячэнне спадарожнага стану, псіхалагічная праца можа спалучацца з імі.
Невялікія крокі ў цяперашнім жыцці
- Выберыце адну сітуацыю. Коратка адзначце падзею, рэакцыю і наступствы, без абавязковага пошуку дзіцячай прычыны. Гэта дапамагае сфармуляваць запыт.
- Вярніце даступны выбар. У бяспечных зносінах можна папрасіць час на адказ або скончыць размову пры абразах. Пры пагрозах спачатку патрэбен план абароны, а не трэніроўка смелай адмовы.
- Дадайце практычную апору. Дапамога з жыллём, грашыма, медыцынскай кансультацыяй або доглядам дзіцяці можа быць не менш актуальнай, чым абмеркаванне мінулага.
- Ацаніце ўплыў дапамогі. Ці становіцца лягчэй спаць, звяртацца па падтрымку, выконваць паўсядзённыя справы і будаваць адносіны? Новае пагаршэнне варта абмяркоўваць, а не лічыць абавязковай цаной «прапрацоўкі».
Адносіны з сям'ёй і бяспека
Аднаўленне не патрабуе дараваць, прымірыцца або ўступіць у канфрантацыю з чалавекам, які прычыніў шкоду. Рашэнне пра кантакт улічвае вашы жаданні, бяспеку, залежнасць ад жылля або грошай і абавязкі па доглядзе. Тэрапеўт не павінен навязваць ні захаванне сувязі любой цаной, ні разрыў як адзіны шлях. Межы могуць быць паступовымі і практычнымі.
Калі гвалт працягваецца або зараз пакутуе дзіця, патрэбна дапамога службаў абароны і даступных надзейных дарослых з улікам мясцовых умоў. Пры непасрэднай небяспецы, перадазіроўцы, намеры прычыніць шкоду сабе ці іншым або немагчымасці заставацца ў бяспецы звяртайцеся ў мясцовую экстраную службу. Суіцыдальныя думкі патрабуюць хуткай падтрымкі і без плана. Каб атрымаць дапамогу, не трэба спачатку даказаць сувязь крызісу з дзяцінствам.
Што чытаць далей
ПТСР: сімптомы і дапамога · Схема-тэрапія: раннія схемы і рэжымы
Крыніцы
- CDC: About Adverse Childhood Experiences
- SAMHSA: Trauma-Informed Approaches and Programs
- American Psychological Association: Memories of childhood abuse
- VA National Center for PTSD: Complex PTSD — Assessment and Treatment
- VA National Center for PTSD: PTSD Treatment Basics
- NIMH: Post-Traumatic Stress Disorder
- NIMH: 5 Action Steps to Help Someone Having Thoughts of Suicide
Матэрыял не ўстанаўлівае дыягназ і не замяняе індывідуальную ацэнку і лячэнне.