Пасля эпізоду пераядання чалавек нярэдка абяцае сабе: «Заўтра буду больш строгім». Але калі ежа рэгулярна суправаджаецца стратай кантролю, сорамам і спробамі ўсё кампенсаваць, новая забарона можа стаць часткай той жа праблемы. Тут карысней разабрацца ў тым, што адбываецца, і атрымаць дапамогу, чым даказваць сабе сілу волі.
Кампульсіўным пераяданнем часта называюць прыступападобнае пераяданне. Пры клінічнай ацэнцы гаворка ідзе пра паўторныя эпізоды, калі за абмежаваны час чалавек з’ядае незвычайна шмат і адчувае, што не можа спыніцца або выбіраць, што і колькі есць. Важныя таксама значныя пакуты і агульная карціна харчавання. Дыягназ не ўстанаўліваюць па адной вялікай порцыі.
Чым эпізод адрозніваецца ад звычайнага пераядання
Святочная вячэра, пасля якой стала цяжка, сама па сабе не азначае расстройства. Больш значны сігнал — суб’ектыўная страта кантролю: «Я хацеў спыніцца, але нібыта не мог». Чалавек можа есці хутчэй, чым звычайна, працягваць да непрыемнага перапаўнення, есці без фізічнага голаду або хавацца праз сорам. Пасля могуць з’яўляцца віна, прыгнечанасць і агіда да сябе.
Напрыклад, чалавек прапускае ежу на працягу дня, увечары адчувае моцны голад і напружанне, хутка есць у адзіноце, а потым вырашае на наступны дзень зноў не есці. Гэта адзін з магчымых сцэнарыяў, а не абавязковая прычына кожнага эпізоду. Часам галоўную ролю адыгрываюць перажыванні, абмежаванні, умовы жыцця або спалучэнне некалькіх фактараў.
Пры дыягностыцы ўлічваюць частату і працягласць эпізодаў. Але не трэба чакаць, пакуль праблема стане «дастаткова частай»: паўторная страта кантролю і пакуты ўжо заслугоўваюць абмеркавання. Нават калі колькасць ежы не здаецца вялікай іншым, пра адчуванне бездапаможнасці важна паведаміць спецыялісту.
Пераяданне, булімія і вага — не адно і тое ж
Пры буліміі паўторныя эпізоды пераядання суправаджаюцца рэгулярнымі спробамі прадухіліць павелічэнне вагі: напрыклад, выкліканымі ванітамі, галаданнем або празмернымі нагрузкамі. Пры расстройстве прыступападобнага пераядання такія дзеянні не з’яўляюцца рэгулярнай часткай карціны. Калі яны бываюць хоць зрэдку, пра гэта важна расказаць: гэта ўплывае на медыцынскую ацэнку і выбар дапамогі.
Па вазе або знешнасці нельга вызначыць, ці ёсць расстройства харчовых паводзін. Прыступападобнае пераяданне сустракаецца ў людзей рознай вагі, а большасць людзей з атлусценнем не маюць гэтага расстройства. Каментарыі «табе проста трэба схуднець» або «ты нармальна выглядаеш» не замяняюць ацэнку стану.
Змяншэнне колькасці эпізодаў і змяненне вагі — розныя задачы. Калі ёсць медыцынскія паказанні да кіравання вагой, план абмяркоўваюць са спецыялістамі з улікам харчовых паводзін. Самастойная строгая дыета не з’яўляецца ўніверсальным лячэннем пераядання.
Чаму забароны могуць падтрымліваць цыкл
Пропускі ежы, недастатковае харчаванне і жорсткае выключэнне прадуктаў у некаторых людзей павышаюць уразлівасць да эпізодаў. Да фізічнага голаду дадаецца правіла «калі ўжо парушыў, усё прапала». Сорам пасля пераядання вядзе да новых абмежаванняў, і цыкл паўтараецца.
Гэта не азначае, што ўсе эпізоды выкліканыя дыетай або што дастаткова дазволіць сабе любую ежу, каб расстройства знікла. Спецыяліст дапамагае ўбачыць індывідуальныя сувязі паміж харчаваннем, эмоцыямі, адносінамі і ўяўленнямі пра цела. Важна ўлічваць і даступнасць ежы: нерэгулярнае харчаванне праз грошы або графік патрабуе практычных рашэнняў, а не абвінавачванняў у недастатковай усвядомленасці.
Што можна падрыхтаваць да кансультацыі
Пачаць можна з урача і спецыяліста ў галіне псіхічнага здароўя, які працуе з расстройствамі харчовых паводзін. Пры неабходнасці далучаюць спецыяліста па харчаванні з адпаведнай падрыхтоўкай. Карысна загадзя запісаць некалькі фактаў без падліку калорый і ацэнкі сябе:
- Калі звычайна ўзнікае страта кантролю і што ёй папярэднічае?
- Ці бываюць доўгія перапынкі ў ежы або строгія забароны?
- Ці ёсць ваніты, прыём слабіцельных, галаданне або нагрузкі для кампенсацыі?
- Як змяняюцца сон, настрой, самаадчуванне і адносіны?
- Якія лекі і спадарожныя захворванні трэба ўлічыць?
Калі запісы ўзмацняюць засяроджанасць на ежы і целе, не прымушайце сябе весці дзённік: можна расказаць пра адзін эпізод словамі. Пачаць размову можна з фразы: «Мне сорамна, але часам я адчуваю, што не магу спыніцца падчас ежы. Я хачу разабрацца без чарговай жорсткай дыеты».
Як выглядае дапамога
Лячэнне можа ўключаць псіхатэрапію, працу з харчовымі звычкамі, медыцынскі нагляд і дапамогу пры спадарожных станах. Кагнітыўна-паводзінскія падыходы даследуюць думкі, абмежаванні і дзеянні, якія падтрымліваюць эпізоды; міжасобасная тэрапія — значныя цяжкасці ў адносінах. Выбар залежыць ад ацэнкі, пажаданняў і даступнасці адпаведнай праграмы.
Лекі ў некаторых выпадках абмяркоўваюць з урачом; гэта не нагода самастойна прымаць сродкі для падаўлення апетыту. Агульная група падтрымкі можа зменшыць адзіноту, але не замяняе лячэнне расстройства харчовых паводзін. Пры выбары групы варта ўдакладніць падрыхтоўку вядоўцы і правілы, якія выключаюць спаборніцтва ў вазе, абмежаваннях і спосабах кампенсацыі.
Карысныя прыкметы змен — менш страты кантролю і сораму, больш устойлівае харчаванне, магчымасць есці з іншымі і раней звяртацца па падтрымку. Адзін паўторны эпізод не абнуляе лячэнне: разам са спецыялістам разбіраюць, чаго не хапіла ў плане.
Як падтрымаць і калі не чакаць
Блізкаму лепш спытаць, што дапаможа: суправаджэнне на прыём, спакойная кампанія за ежай або дапамога з бытавымі справамі. Кантроль халадзільніка, заўвагі пра порцыі і пахвала за пахудзенне могуць узмацняць сорам і ўтойванне. Узгадніце падтрымку, не ператвараючы адносіны ў праверку харчавання.
Непрытомнасць, боль у грудзях, спутанасць свядомасці, моцны боль у жываце або рэзкае пагаршэнне стану патрабуюць тэрміновай медыцынскай ацэнкі. Пры непасрэднай пагрозе жыццю звяртайцеся ў мясцовую экстранную службу; пры суіцыдальных намерах таксама патрэбная тэрміновая дапамога. Варыянты сувязі — на старонцы «Тэрміновая дапамога».
Больш шырокі агляд — у артыкуле пра расстройствы харчовых паводзін. Гэты матэрыял дапамагае падрыхтавацца да размовы, але не ўстанаўлівае дыягназ і не прапануе індывідуальны рацыён.