Як дзеці перажываюць смерць блізкага

Пасля смерці бабулі дзіця можа спытаць, калі яна вернецца, а праз хвіліну папрасіць уключыць мультфільм. Падлетак можа адмовіцца ад сямейнай размовы і ўвесь вечар перапісвацца з сябрам. Такія рэакцыі самі па сабе не паказваюць, наколькі дзіця любіла памерлага. Гора не абавязкова выглядае як бесперапынныя слёзы; гульня, звычайныя інтарэсы і перапынкі ў перажываннях могуць суседнічаць з моцнай тугой.

Дзецям даводзіцца асвойваць не толькі факт смерці, але і жыццё, якое змянілася пасля яе: іншы чалавек забірае са школы, дарослыя часцей плачуць, дома стала цішэй ці сям'я пераехала. Падтрымка ўключае і размовы пра пачуцці, і зразумелыя адказы на практычныя пытанні: хто сёння побач, дзе дзіця будзе спаць, ці захаваецца сустрэча з сябрамі.

Узрост дапамагае зразумець рэакцыю, але не задае расклад

Разуменне смерці развіваецца паступова. Важныя маўленне, асаблівасці развіцця, ранейшы досвед і тлумачэнні дарослых, а не толькі ўзрост у пашпарце. Дзецям у адной сям'і можа быць патрэбная розная колькасць інфармацыі; яны могуць па-рознаму паказваць пачуцці.

Немаўляты і маленькія дзеці яшчэ не разумеюць смерць так, як дарослыя, але заўважаюць адсутнасць знаёмага чалавека і перамены ў доглядзе. Ім асабліва патрэбныя даступны дарослы, які клапоціцца пра іх, звыклыя дзеянні перад сном і спакойнае паўтарэнне штодзённых рытуалаў.
Дашкольнікі могуць чакаць вяртання памерлага і задаваць адно пытанне шмат разоў. Гэта не абавязкова ўпартасць: дзіця паступова звязвае словы з рэальнасцю. Тлумачце коратка і аднолькава, не замяняючы смерць сном ці паездкай.
Школьнікі усё лепш разумеюць незваротнасць смерці, але могуць баяцца за астатніх блізкіх, шукаць вінаватага ці саромецца адрознівацца ад аднакласнікаў. Веданне, што чалавек не вернецца, не здымае патрэбы зноў гаварыць пра яго.
Падлеткі здольныя абмяркоўваць сэнс жыцця і несправядлівасць, аднак усё яшчэ маюць патрэбу ў клопаце. Жаданне пагаварыць з равеснікам замест бацькоў не азначае адмовы ад сям'і. Прапануйце выбар суразмоўцы і захоўвайце кантакт без допытаў.

Чаму гора вяртаецца хвалямі

Дзіця можа смяяцца на перапынку і плакаць увечары, калі няма каму прачытаць знаёмую казку. Праз некалькі месяцаў перажыванні могуць узмацніцца на свяце ці школьным выступленні. Пазней з'явяцца новыя пытанні: сталеючы, дзіця інакш разумее і адносіны, і тое, чаго больш не будзе. Гэта не абавязкова азначае, што ранейшая падтрымка не дапамагла.

Часам пачуцці больш заўважныя ў паводзінах: раздражняльнасць, цяжкасці з засынаннем, жаданне спаць бліжэй да дарослага, часовае вяртанне да больш дзіцячых звычак. Не саромце за гэта і не патрабуйце тэрмінова «пасталець». Пры гэтым гора не тлумачыць аўтаматычна кожны боль у жываце ці любую змену паводзін: фізічныя скаргі і выяўленыя цяжкасці варта абмеркаваць з педыятрам.

Што рабіць з віной і трывогай

Маленькае дзіця можа звязаць смерць са сваёй злосцю: «Я сказаў, што ненавіджу дзядулю, і ён памёр». Старэйшае — вінаваціць сябе, што не адказала на званок. Спытайце, як дзіця разумее тое, што адбылося, і спакойна аддзяліце думкі, сваркі і звычайныя дзіцячыя ўчынкі ад прычыны смерці. Не высмейвайце такую сувязь: для дзіцяці яна можа быць вельмі пераканаўчай.

Напрыклад: «Ты тады раззлаваўся. Ад тваёй злосці дзядуля не памёр. Яго цела перастала працаваць праз цяжкую хваробу». Тлумачэнне павінна адпавядаць вядомым фактам. Калі абставіны пакуль няясныя, можна сказаць пра гэта; прыдумляць прычыну дзеля супакаення не трэба.

На пытанне «Ты таксама памрэш?» не варта абяцаць неўміручасць. Можна адказаць, што ўсе людзі калісьці паміраюць, а затым расказаць, што адбываецца цяпер і хто клапоціцца пра дзіця. Калі дарослы цяжка хворы, асабліва важныя праўдзівасць і канкрэтны план догляду дзіцяці, а не абяцанне, якое можа аказацца невыканальным.

Як падтрымліваць дома

Не патрабуецца ладзіць размову пра смерць кожны вечар. Можна прапанаваць: «Калі захочаш успомніць тату ці нешта спытаць, я гатовы слухаць». Дазволеныя словы, малюнак, сумесная прагулка і маўчанне. Малюнак ці гульня пра смерць самі па сабе не даказваюць расстройства; важныя стан дзіцяці і тое, ці дапамагае занятак або ўсё мацней палохае яго.

Захоўвайце пасільны распарадак ежы, сну і заняткаў; загадзя тлумачце перамены і хто будзе побач.
Прапануйце канкрэтную дапамогу: пасядзець перад сном, разам сабраць партфель, паклікаць знаёмага дарослага. Абдымкі таксама лепш прапаноўваць, а не навязваць.
Дазваляйце гуляць, сустракацца з сябрамі і радавацца. Гэта не здрада памяці.
Прапануйце фатаграфіі, гісторыі ці памятную рэч, пакідаючы права адмовіцца і вярнуцца да гэтага пазней.
Захоўвайце бяспечныя межы: злавацца можна, прычыняць боль іншым нельга. Дапамагайце спыніць небяспечнае дзеянне без пакарання за само пачуццё.

Дарослы мае права плакаць пры дзіцяці і тлумачыць свае пачуцці. Але дзіця не павінна станавіцца адзіным суцяшальнікам ці «цяпер галоўным у сям'і». Калі сіл на догляд мала, падключыце іншых надзейных дарослых. Падтрымка для саміх бацькоў дапамагае размеркаваць нагрузку, а не патрабуе хаваць гора.

Як дамовіцца са школай

Паведаміце настаўніку ці іншаму выбранаму супрацоўніку, што адбылося і што ўжо ведае дзіця. Па магчымасці загадзя абмяркуйце з дзіцем, каму можна расказаць і якія падрабязнасці пакінуць у сям'і. Публічнае паведамленне перад класам без падрыхтоўкі можа аказацца цяжкім.

Карысна дамовіцца пра чалавека, да якога можна падысці, магчымасць ненадоўга выйсці з урока, часовае змяненне нагрузкі і рэакцыю на пытанні равеснікаў. Перад заданнямі пра сям'ю ці святамі варта загадзя абмеркаваць варыянты ўдзелу. Вяртанне да звыклай вучобы можа падтрымліваць; устойлівая адмова ісці ў школу патрабуе высвятлення прычын, у тым ліку страху разлукі ці цкавання, а не толькі патрабавання ўзяць сябе ў рукі.

Калі патрэбная прафесійная дапамога

Звяртацца можна да таго, як цяжкасці стануць сур'ёзнымі. Педыятр і спецыяліст па дзіцячым псіхічным здароўі дапамогуць ацаніць працяглыя парушэнні сну і харчавання, выяўленае самаабвінавачванне, адыход ад сяброў, заўважную страту інтарэсаў, самапашкоджанне ці ўжыванне рэчываў. Важныя інтэнсіўнасць, змены адносна звычайнага стану і ўплыў на жыццё; няма тэрміну, да якога сям'я абавязаная спраўляцца сама.

Пры траўматычным горы нават добры ўспамін можа адразу выклікаць палохаючыя карціны смерці. Кашмары, насцярожанасць і пазбяганне перашкаджаюць успамінаць чалавека і жыць далей. Такая рэакцыя бывае не ў кожнага, хто перажыў страту; яе ацэньвае спецыяліст з досведам працы з дзіцячай траўмай. Не прымушайце дзіця падрабязна пераказваць страшнае ці глядзець матэрыялы пра здарэнне дзеля «прапрацоўкі».

Удакладніце ў спецыяліста досвед працы з узростам дзіцяці, удзел дарослых, якія клапоцяцца пра яго, правілы канфідэнцыяльнасці і дзеянні пры пагаршэнні. Мэты дапамогі — бяспека, аднаўленне паўсядзённага жыцця і магчымасць перажываць страту; не абавязковыя слёзы, адмова ад успамінаў ці хуткае «прыняцце».

Калі дзіця кажа, што хоча памерці

Фразу «хачу да мамы» трэба ўдакладніць спакойна: дзіця сумуе ці думае прычыніць сабе шкоду і памерці? Прамое пытанне пра суіцыд не ўнушае гэтую думку. Не абяцайце захаваць небяспеку ў таямніцы. Пры думках пра смерць ці самапашкоджанні своечасова звяртайцеся па прафесійную дапамогу; адсутнасць плана не робіць перажыванні няважнымі.

Пры намеры, падрыхтоўцы, ужо здзейсненым небяспечным дзеянні ці немагчымасці забяспечыць бяспеку патрэбная неадкладная мясцовая экстранная дапамога. Заставайцеся побач ці прыцягніце надзейнага дарослага, па магчымасці бяспечна абмяжуйце доступ да небяспечных прадметаў і лекаў. Размова пра сэнс жыцця не замяняе дапамогу ў крызісе.

Што чытаць далей

Як гаварыць з дзіцем пра смерць і пахаванне · Як падтрымаць чалавека пасля смерці блізкага

Крыніцы

Матэрыял мае інфармацыйны характар і не замяняе індывідуальную кансультацыю, дыягностыку або лячэнне.