Фобіі: як пазбяганне падтрымлівае страх і што дапамагае

Можна не любіць вышыню, сабак або ўколы і не мець фобіі. Пры спецыфічнай фобіі пэўны аб'ект або сітуацыя выклікаюць моцны ўстойлівы страх, несувымерны з рэальнай небяспекай, і значныя пакуты або абмежаванні. Часам рэакцыя пачынаецца ўжо пры думцы пра сустрэчу з тым, што палохае. Гэта не слабасць характару, і аднаго тлумачэння «тут няма чаго баяцца» часта недастаткова.

Артыкул прысвечаны перадусім спецыфічным фобіям у дарослых. Боязь ацэнкі іншымі людзьмі і страх сітуацый, з якіх цяжка выйсці або атрымаць дапамогу, патрабуюць асобнага разгляду: сацыяльная трывога і агарафобія не зводзяцца да страху канкрэтнага прадмета.

Калі страх становіцца праблемай

Чалавек можа пазбягаць сітуацыі або вытрымліваць яе з моцным напружаннем. Напрыклад, штодня падымацца пешшу на высокі паверх, адмаўляцца ад патрэбных паездак або адкладаць медыцынскую працэдуру. Важныя не незвычайнасць аб'екта страху і не чужое меркаванне, а наступствы для ўласнага жыцця.

Карысна заўважыць, як часта ўзнікае рэакцыя, колькі сіл забірае падрыхтоўка і якія рашэнні цяпер вызначае страх. Разуменне «гэта празмерна» ў людзей адрозніваецца і не дазваляе самастойна пацвердзіць або выключыць дыягназ. Не трэба чакаць поўнай страты самастойнасці, каб звярнуцца па дапамогу.

Асцярожнасць каля агрэсіўнага сабакі, на неагароджанай вышыні або пры рэальнай пагрозе не з'яўляецца фобіяй сама па сабе. Страх таксама можа быць звязаны з траўматычным досведам, панічнымі прыступамі, дакучлівымі думкамі або захворваннем. Спецыяліст удакладняе, чаго менавіта чалавек баіцца і што адбываецца ў гэтай сітуацыі, а не выбірае лячэнне толькі паводле назвы страху.

Чаму пазбяганне замацоўваецца

Дапусцім, ліфт выклікае прагноз «Дзверы зачыняцца, і я не вытрымаю». Чалавек ідзе па лесвіцы, трывога хутка змяншаецца. Гэты вынік робіць лесвіцу ўсё больш прывабным выхадам: палёгка наступіла адразу. Але чалавек не атрымаў магчымасці даведацца, як справіцца са звычайнай паездкай у спраўным ліфце. З часам ён можа пачаць пазбягаць і будынкаў, куды раней хадзіў.

Такое тлумачэнне не абвінавачвае чалавека: пазбяганне зразумелае, калі вельмі страшна. Яно апісвае, чаму кароткая палёгка часам падтрымлівае доўгатэрміновую праблему. Пазбяганне не заўсёды ўзмацняе страх і не заўсёды шкоднае; выхад з небяспечнай сітуацыі, медыцынскія абмежаванні або часовая адаптацыя могуць быць неабходныя.

Фобія можа пачацца пасля страшнай падзеі, але відавочную прычыну памятаюць не ўсе. Для дапамогі не абавязкова шукаць схаваную траўму або аднаўляць «забыты выпадак». Можна працаваць з цяперашняй рэакцыяй і тым, што перашкаджае жыць цяпер.

Як уладкаваная экспазіцыйная тэрапія

КПТ з экспазіцыяй адносіцца да асноўных метадаў лячэння фобій. Экспазіцыя — загадзя ўзгодненае набліжэнне да сітуацыі, якая палохае, але дастаткова бяспечная. Тэрапеўт дапамагае вызначыць мэту, праверыць рэальныя рызыкі і выбраць прыдатныя крокі. Практыкаванні могуць праходзіць у жыцці, уяўленні або віртуальным асяроддзі, у залежнасці ад задачы і магчымасцей.

Назваць патрэбнае дзеянне. Напрыклад, карыстацца ліфтам у паліклініцы, а не абавязкова палюбіць усе ліфты.
Удакладніць чаканне. Што, паводле вашага прагнозу, здарыцца: страта кантролю, непрытомнасць, немагчымасць выйсці? Ад гэтага залежыць план.
Узгадніць першы крок. У прыкладзе з ліфтам гэта можа быць назіранне за яго працай, а затым кароткая паездка з тэрапеўтам. Паслядоўнасць індывідуальная; гэта не гатовае заданне для самастойнага выканання.
Абмеркаваць атрыманы досвед. Што адбылося, што аказалася інакш, што дапамагло заставацца ў сітуацыі і чаму яшчэ трэба навучыцца?
Паўтараць і пашыраць практыку. План паступова набліжаюць да рэальных задач чалавека, пераглядаючы цяжкасці і падтрымку.

Поспех не абавязкова азначае, што страх знік падчас кожнага практыкавання. Важныя магчымасць выконваць патрэбнае дзеянне і новае разуменне сваёй рэакцыі. Няўдалая спроба — інфармацыя для карэкціроўкі кроку, а не доказ няздольнасці да тэрапіі.

Згода захоўваецца на працягу працы. Спецыяліст не павінен нечакана падносіць жывёлу, замыкаць дзверы, утрымліваць чалавека або сароміць за спыненне. План можа прадугледжваць, як заставацца з пераносным дыскамфортам, але не пазбаўляць магчымасці паведаміць пра дрэннае самаадчуванне і перагледзець практыкаванне.

Кроў, уколы і фізічныя сімптомы

Пры страху крыві і ін'екцый некаторыя людзі сапраўды трацяць прытомнасць. Скажыце медыцынскаму супрацоўніку пра гэта загадзя. Пры схільнасці да страты прытомнасці выкарыстоўваюць спецыяльную тэхніку напружання мышцаў; яе варта асвоіць з адпаведным спецыялістам. Універсальная парада «проста цалкам расслабцеся» тут падыходзіць не ўсім.

Калі страх перашкаджае патрэбнаму абследаванню, звяжыцеся з медыцынскай камандай і абмяркуйце ўмовы працэдуры і дапамогу. Не адкладайце неабходнае лячэнне да поўнага знікнення фобіі. Лячэбная экспазіцыя не патрабуе непатрэбных уколаў, кантакту з небяспечнымі жывёламі або адмовы ад звычайных мер бяспекі.

Новыя фізічныя сімптомы нельга аўтаматычна тлумачыць фобіяй. Пры раптоўным болю або ціску ў грудзях, якія не праходзяць, асабліва разам з дыхавіцай, халодным потам або пераднепрытомным станам, патрэбная экстранная медыцынская дапамога; не кіруйце аўтамабілем самі. Паўторныя страты прытомнасці або незвычайныя сімптомы патрабуюць ацэнкі лекара, нават калі трывога таксама прысутнічае.

Як падрыхтавацца да звароту

Коратка апішыце адзін тыповы эпізод: сітуацыя, чаканая небяспека, адчуванні, дзеянні і наступствы. Падрабязна фіксаваць кожную трывожную думку не патрабуецца.
Назавіце, да чаго хочаце вярнуцца: паездкі, абследавання, прагулкі або працы. Чужое жаданне, каб вы «перасталі баяцца», не замяняе вашу мэту.
Паведаміце пра хваробы, лекі, страты прытомнасці і мінулыя спробы рэзка сутыкнуцца са страхам.
Спытайце пра досвед спецыяліста з такімі фобіямі, план экспазіцыі, згоду, крытэрыі прагрэсу і дзеянні пры пагаршэнні.
Абмяркуйце даступнасць: кошт, месца практыкі, дапамогу суправаджальніка і медыцынскія абмежаванні.

Псіхатэрапія — асноўны падыход да фобій; лекі часам выкарыстоўваюць у асобных абставінах паводле прызначэння лекара. Не падбірайце сабе заспакаяльны сродак або алкаголь для практыкавання і не адмяняйце прызначаныя прэпараты самастойна. Калі прапануецца толькі доўгае абмеркаванне без зразумелага плана працы са страхам, можна папрасіць растлумачыць выбар метаду і альтэрнатывы.

Як могуць дапамагчы блізкія

Спытайце, якая дапамога патрэбная цяпер: разам выбраць спецыяліста, абмеркаваць паездку або суправаджаць на ўзгодненым этапе. Не ладзьце сюрпрызы са страшнымі выявамі і не прымушайце «адзін раз пацярпець». Насмешка дадае сораму, але не вучыць спраўляцца.

Пастаянна перабудоўваць усё жыццё сям'і вакол пазбягання таксама можа быць цяжка. Мяняць такую дапамогу лепш сумесна і паступова, са зразумелым планам. Падтрымка на медыцынскай працэдуры або практычная дапамога чалавеку з абмежаваннямі не становіцца шкоднай толькі таму, што побач ёсць фобія.

Карысны вынік — больш свабоды ў важных справах і менш улады страху над рашэннямі. Працягласць тэрапіі адрозніваецца. Калі план не дапамагае, спецыяліст павінен абмяркоўваць перашкоды і іншыя варыянты, а не абяцаць усім аднолькавую колькасць сустрэч або абвінавачваць у недастатковай смеласці.

Што чытаць далей

Сацыяльная трывога і сарамлівасць · Як працуе КПТ · Панічныя атакі

Крыніцы

Матэрыял мае інфармацыйны характар і не замяняе індывідуальную кансультацыю, дыягностыку або лячэнне.