Хваляванне пры знаёмстве або выступленні знаёмае многім. Пра сацыяльнае трывожнае расстройства гавораць, калі страх адмоўнай ацэнкі становіцца ўстойлівым, моцным і значна перашкаджае жыццю або прымушае пераносіць звычайныя сітуацыі з вялікімі пакутамі. Чалавек можа хацець зносін і адначасова пазбягаць іх, баючыся здацца дурным, сумным або відавочна трывожным.
Сарамлівасць сама па сабе не дыягназ. Інтраверсія таксама не азначае сацыяльную трывогу: можна аддаваць перавагу невялікаму колу і адзіноце без пакутлівага страху чужой ацэнкі. Мэта дапамогі — больш свабоды рабіць важнае для сябе, а не абавязковая таварыскасць, гучная гаворка або вялікая колькасць сяброў.
Як гэта можа праяўляцца
Трывогу выклікаюць не толькі публічныя выступленні. Яна можа ўзнікаць пры размове з касірам, знаёмстве, просьбе аб дапамозе, адказе на занятках або ежы на вачах у іншых. У некаторых цяжкасць абмежаваная выступленнямі, у іншых закранае мноства сітуацый.
- Да падзеі чалавек доўга рэпеціруе кожную фразу, чакае прыніжэння або шукае спосаб адмяніць сустрэчу.
- Падчас размовы чырванее, дрыжыць, пацее, адчувае сэрцабіцце або пустату ў галаве; баіцца, што навакольныя заўважаць рэакцыю.
- Увага сыходзіць на ўласны голас, твар і рухі, таму цяжэй сачыць за размовай.
- Пасля падзеі пачынаецца доўгі разбор меркаваных памылак, нават калі відавочнага канфлікту не было.
- Праз страх становяцца недаступнымі жаданыя вучоба, праца, адносіны або неабходная медыцынская дапамога.
Гэта прыклады, а не тэст. Чалавек можа вонкава паспяхова выступаць і пры гэтым траціць на падрыхтоўку і аднаўленне велізарныя сілы. І наадварот, ціхая гаворка, мала сяброў або адсутнасць зрокавага кантакту самі па сабе нічога не даказваюць. Важныя кантэкст, устойлівасць цяжкасцей і іх кошт для жыцця.
Што трэба ўлічваць акрамя трывогі
Цкаванне, дыскрымінацыя, прыніжэнне на працы і небяспечныя адносіны — рэальныя абставіны. Дапамога не павінна зводзіцца да пераканання, што чалавек «усё выдумаў». Спачатку ўдакладняюць, якая пагроза ёсць цяпер і ці патрэбныя абарона, змена ўмоў або падтрымка.
Цяжкасці зносін таксама могуць быць звязаныя з мовай, слыхам, маўленнем, аўтызмам, дэпрэсіяй або траўматычным досведам. Гэтыя станы могуць суіснаваць з сацыяльнай трывогай. Не варта аўтаматычна патрабаваць глядзець у вочы або адмаўляцца ад зручнага спосабу камунікацыі: задачу вызначаюць патрэбы чалавека, а не норма «правільнай таварыскасці».
Для ацэнкі спецыяліст пытаецца пра сітуацыі, якіх вы баіцеся, пачатак цяжкасцей, пазбяганне і ўплыў на жыццё. Важна паведаміць пра лекі, алкаголь і іншыя рэчывы, фізічнае здароўе і спадарожныя сімптомы. Анлайн-апытальнік можа дапамагчы апісаць праблему, але не ўстанаўлівае дыягназ і не павінен быць умовай звароту.
Як падтрымліваецца страх ацэнкі
Напрыклад, чалавек хоча самастойна замовіць ежу, але думае: «Калі голас задрыжыць, з мяне будуць смяяцца». Ён просіць сябра гаварыць за яго. Становіцца лягчэй, але праверыць прагноз не атрымалася. Наступным разам здаецца, што без сябра зноў немагчыма справіцца.
Часам падобную ролю адыгрываюць шматразовыя рэпетыцыі або імкненне не сказаць ніводнай спантаннай фразы. Аднак адзін і той жа спосаб можа быць карыснай падтрымкай або часткай пазбягання — гэта залежыць ад яго функцыі. Запісанае пытанне пры парушэнні маўлення або дапамога перакладчыка не становяцца шкоднымі толькі таму, што чалавек трывожыцца.
На тэрапіі можна ўзгадніць невялікі эксперымент: самастойна зрабіць кароткую замову, не спрабуючы зрабіць голас ідэальным, і заўважыць фактычную рэакцыю суразмоўцы. Гэта прыклад магчымай працы, а не абавязковае практыкаванне. Мэта — атрымаць новы досвед і вытрымліваць пэўную нявызначанасць, а не гарантаваць, што ніхто ніколі не адрэагуе непрыемна.
Якая дапамога прапануецца
Для дарослых NICE рэкамендуе індывідуальную КПТ, спецыяльна распрацаваную для сацыяльнага трывожнага расстройства; групавой КПТ не прапануе звычайна аддаваць перавагу перад індывідуальнай. Гэта не забарона груп. Фармат абмяркоўваюць з улікам патрэб і даступнасці; звычайная група зносін не роўная лячэнню паводле адпаведнага пратакола.
У КПТ даследуюць прагнозы, звычку назіраць за сабой збоку, пазбяганне і паводзіны, якімі чалавек спрабуе гарантаваць адсутнасць няёмкасці. Паступовыя практыкаванні дапамагаюць вяртацца да важных сітуацый. Можна працаваць і з пакутлівым пракручваннем размовы пасля яе заканчэння. План узгадняюць; публічнае прыніжэнне, нечаканыя заданні і ціск «проста загавары з усімі» не з'яўляюцца неабходнымі ўмовамі лячэння.
Існуюць і іншыя варыянты псіхатэрапіі. Калі прапанаваны падыход не падыходзіць, спытайце пра доказы для вашага запыту і альтэрнатывы. Недаступнасць аднаго метаду не азначае, што дапамогу трэба адкладаць бясконца. Для дзяцей і падлеткаў патрэбныя ацэнка і праграма з улікам узросту, сям'і і школьнай сітуацыі; гэты артыкул перадусім пра дарослых.
Часам прызначаюць лекі, напрыклад антыдэпрэсанты, у тым ліку пры адсутнасці дэпрэсіі. Падбор залежыць ад стану, пажаданняў і медыцынскіх абмежаванняў. Эфект можа развівацца не адразу, магчымыя пабочныя рэакцыі; абмяркоўвайце іх з лекарам. Не выкарыстоўвайце чужыя прэпараты або алкаголь як самастойнае «лячэнне для смеласці» і не мяняйце прызначаную схему без лекара.
Калі страшна ўжо звяртацца па дапамогу
Першы кантакт можна зрабіць пасільным. Напрыклад, напісаць: «Мне цяжка гаварыць з незнаёмымі людзьмі. Я пазбягаю званкоў і сустрэч, хоць хачу ўдзельнічаць. Ці можна загадзя даведацца, як праходзіць першая кансультацыя?» Удакладніце магчымасць пачаць з паведамлення, тэлефона або відэасувязі і патрэбныя ўмовы. Гэта спосаб атрымаць доступ да дапамогі, а не абавязак адразу пераадолець увесь страх.
- Выберыце адну страту свабоды, пра якую хочаце расказаць: не можаце запісацца да лекара, задаваць пытанні на працы або сустракацца з сябрамі.
- Апішыце кароткі прыклад таго, што адбываецца да, падчас і пасля сітуацыі.
- Спытайце пра навучанне спецыяліста, досвед лячэння сацыяльнай трывогі і план працы менавіта з ёй.
- Абмяркуйце тэмп, практыку, кошт, канфідэнцыяльнасць і права паведамляць пра непрыдатнае заданне.
- Дамоўцеся, як ацэньваць змены: паводле ўдзелу ў жыцці, часу пазбягання і паўторнага абдумвання падзей, выяўленасці трывогі і вашых мэт.
Блізкі чалавек, які падтрымлівае, можа дапамагчы скласці паведамленне або суправаджаць паводле дамоўленасці. Карысней спытаць пра патрэбную дапамогу, чым гаварыць замест чалавека без згоды, высмейваць або нечакана ставіць перад аўдыторыяй. Адмова ад канкрэтнага мерапрыемства не заўсёды праблема: чалавек захоўвае права выбіраць сваё кола і адпачынак.
Калі трэба перагледзець план або звярнуцца тэрмінова
Паляпшэнне не абавязкова азначае адсутнасць збянтэжанасці. Важней, ці становіцца больш даступным жаданае дзеянне і ці змяншаецца кошт трывогі. Калі пасля дастатковага абмеркаванага перыяду няма змен або стан пагаршаецца, пераглядаюць мэты, метад, спадарожныя цяжкасці і падтрымку. Гэта не доказ асабістай няўдачы.
Пры нарастанні безнадзейнасці, самапашкоджанні або ўжыванні алкаголю для кожнага кантакту звяртайцеся па дапамогу як мага хутчэй. Суіцыдальныя думкі патрабуюць падтрымкі нават без плана. Калі ёсць намер прычыніць сабе шкоду, перадазіроўка або немагчыма заставацца ў бяспецы, патрэбная мясцовая экстранная дапамога; не чакайце звычайнай кансультацыі.
Што чытаць далей
Фобіі і пазбяганне · Як працуе КПТ
Крыніцы
- NIMH: Social Anxiety Disorder
- NICE CG159: social anxiety disorder, recommendations
- NICE: treatments for adults with social anxiety disorder
- NIMH: Psychotherapies
- NIMH: 5 Action Steps to Help Someone Having Thoughts of Suicide
Матэрыял мае інфармацыйны характар і не замяняе індывідуальную кансультацыю, дыягностыку або лячэнне.