Аўтызм у дарослых: асаблівасці, ацэнка і падтрымка

Аўтызм, або расстройства аўтыстычнага спектра, адносіцца да станаў нейраразвіцця. Ён звязаны з асаблівасцямі сацыяльнай камунікацыі і ўзаемадзеяння, паўтаральнымі або ўстойлівымі формамі паводзін і інтарэсаў; часта прысутнічаюць асаблівасці ўспрымання гукаў, святла, дотыкаў і іншых адчуванняў. Гэта не хвароба, раптоўна набытая ў дарослым узросце, хоць распазнаць аўтызм могуць значна пазней за дзяцінства.

Слова «спектр» азначае разнастайнасць праяў і патрэб. Адзін чалавек самастойна працуе, але мае патрэбу ў дапамозе з побытам і перагрузкай; іншаму патрэбна значная пастаянная падтрымка і альтэрнатыўныя спосабы зносін. Маўленне, інтэлект, здольнасці і самастойнасць адрозніваюцца. Ні абавязковая «геніяльнасць», ні адсутнасць пачуццяў або патрэбы ў адносінах не апісваюць усіх аўтычных людзей.

Чаму пытанне ўзнікае толькі цяпер

У дзяцінстве асаблівасці маглі не распазнаць, патлумачыць характарам або заўважыць толькі іншыя цяжкасці. Прадказальнае асяроддзе і дапамога сям'і часам рабілі нагрузку пасільнай. Пазней пераезд, самастойнае жыццё або новая праца могуць паказаць, колькі намаганняў патрабуюць звыклыя задачы.

Некаторыя людзі асвойваюць спосабы хаваць заўважныя асаблівасці: загадзя рэпеціруюць размову, капіруюць чужую манеру зносін, стрымліваюць рухі. Гэта называюць маскіраваннем. Яно можа суправаджацца знясіленнем, а знешняя паспяховасць не заўсёды паказвае цану адаптацыі. Маскіраванне сустракаецца ў людзей рознага полу; само па сабе яно не пацвярджае аўтызм.

Напрыклад, супрацоўніца ўпэўнена праводзіць падрыхтаваную прэзентацыю, але пасля дня ў шумным офісе не можа справіцца з пакупкамі і вячэрай. Карысна высветліць уплыў сэнсорнай нагрузкі, нечаканасцяў, неабходнасці пастаянна кантраляваць зносіны, сну і здароўя. Аднаго такога эпізоду недастаткова для дыягназу, але ён заслугоўвае ўвагі без абвінавачанняў у ляноце.

Якія асаблівасці абмяркоўваюць пры ацэнцы

Зносіны і ўзаемадзеянне. Як чалавек разумее намёкі, чаргаванне рэплік, праявы цікавасці і чаканні ў адносінах; што адбывалася ў дзяцінстве і што цяжка цяпер.
Паўтаральнасць і прадказальнасць. Значэнне звыклага парадку, пераходаў паміж справамі, паўтаральных рухаў або маўлення, цяжкасці пры змене планаў.
Інтарэсы. Іх інтэнсіўнасць, устойлівасць і роля ў жыцці. Само па сабе глыбокае захапленне не з'яўляецца расстройствам.
Сэнсорны досвед. Павышаная або зніжаная адчувальнасць да гуку, святла, тэмпературы, фактур і іншых адчуванняў, а таксама ўмовы, у якіх лягчэй.
Штодзённыя патрэбы і моцныя бакі. Побыт, вучоба, праца, адпачынак, адносіны і неабходная дапамога — не толькі тое, што відаць падчас гутаркі.

Не ўсе прыкметы прысутнічаюць у кожнага і не кожная прыкмета спецыфічная для аўтызму. Сацыяльная трывога, СДУГ, дэпрэсія, наступствы траўмы, асаблівасці слыху, маўлення і культуры могуць даваць падобныя цяжкасці або суіснаваць з аўтызмам. Адсутнасць глядзельнага кантакту не ўстанаўлівае дыягназ, а яго наяўнасць, сяброўства або адносіны не выключаюць яго.

Як праходзіць дыягностыка ў дарослага

Патрэбны спецыяліст або каманда з досведам ацэнкі дарослых; права ўстанаўліваць дыягназ залежыць ад краіны і прафесійнай кваліфікацыі. Звычайна вывучаюць развіццё і цяперашняе жыццё, гутараць, назіраюць узаемадзеянне і ацэньваюць спадарожныя станы. Стандартызаваныя інструменты могуць дапаўняць гэтую працу, але вынік аднаго інтэрнэт-тэста або кароткі спіс прыкмет не замяняе комплексную ацэнку.

Звесткі пра ранняе развіццё важныя. Калі даступныя школьныя дакументы, ранейшыя заключэнні або інфармацыя чалавека, які ведаў вас у дзяцінстве, абмяркуйце іх выкарыстанне. Адсутнасць дакументаў або кантакту з бацькамі не азначае, што абмяркоўваць пытанне бессэнсоўна: спытайце, якія іншыя звесткі можна сабраць і дзе застанецца нявызначанасць. Не трэба выдумляць гісторыю дзеля адпаведнасці крытэрыям.

Загадзя можна папрасіць зразумелы план сустрэчы, пісьмовыя пытанні, перапынкі, больш ціхае памяшканне або зручны спосаб адказваць. Раскажыце, калі вуснае маўленне становіцца цяжэйшым пры перагрузцы. Узгадніце ўдзел блізкага чалавека, абыходжанне з запісамі і каму перададуць заключэнне. Удзел чалавека, які падтрымлівае вас, не павінен аўтаматычна замяняць ваш уласны голас.

Універсальнага аналізу крыві або здымка мозга, які пацвярджае аўтызм, няма. Медыцынскія абследаванні прызначаюць паводле канкрэтных паказанняў, напрыклад для ацэнкі іншага захворвання. Пасля завяршэння карысна атрымаць тлумачэнне высноў, абмежаванняў ацэнкі і рэкамендацый. Калі выснова незразумелая або не ўлічвае істотныя звесткі з вашай гісторыі, можна абмеркаваць дадатковую ацэнку або другое меркаванне.

Што можна палегчыць да атрымання заключэння

Пасільныя бяспечныя змены асяроддзя можна спрабаваць, зыходзячы з патрэб. Дыягназ не абавязковы, каб заўважыць: пісьмовая інструкцыя зразумелейшая за вусную, яркае святло перашкаджае засяродзіцца, а паміж сустрэчамі патрэбны перапынак. Фармальнае права на паслугі і адаптацыі залежыць ад мясцовых правіл; артыкул не абяцае аўтаматычных ільгот.

Выберыце адну паўтаральную цяжкасць і апішыце ўмовы: напрыклад, пасля некалькіх анлайн-размоў запар становіцца складана гатаваць ежу.
Змяніце адзін фактар: дадайце перапынак, загадзя падрыхтуйце даступную ежу або папрасіце дасылаць парадак сустрэчы пісьмова.
Пры сэнсорнай нагрузцы паспрабуйце больш ціхае месца або прыдатныя сродкі абароны слыху там, дзе яны не перашкаджаюць чуць сігналы небяспекі.
Плануйце пераходы і папярэджанне пра змены настолькі, наколькі гэта магчыма ў рэальных умовах.
Ацаніце эфект паводле стамляльнасці, болю, даступнасці важных спраў і аднаўлення. Калі рашэнне не дапамагае, гэта інфармацыя для наступнага кроку.

Бясшкодныя паўтаральныя рухі могуць дапамагаць рэгуляваць стан; рабіць чалавека менш заўважным не павінна быць адзінай мэтай дапамогі. Пры дзеяннях, якія прычыняюць траўму, трэба шукаць прычыны і бяспечную падтрымку, уключаючы ацэнку болю і захворванняў. Нельга тлумачыць любое пагаршэнне «проста аўтызмам».

Якую падтрымку шукаць

Падыход, які ўлічвае нейраразнастайнасць, паважае спосабы зносін, перавагі і ўдзел самога чалавека ў рашэннях. Пры гэтым ён не адмаўляе інваліднасць, выяўленыя цяжкасці або неабходнасць пастаяннага догляду. Карысныя мэты канкрэтныя: даступна паведамляць пра патрэбы, атрымліваць медыцынскую дапамогу, спраўляцца з побытам, вучыцца або працаваць у прыдатных умовах.

У залежнасці ад патрэб дапамагаюць спецыялісты па камунікацыі, штодзённых навыках, псіхічным здароўі і сацыяльнай падтрымцы. Псіхатэрапію трывогі або дэпрэсіі можна адаптаваць: выкарыстоўваць ясныя фармулёўкі, пісьмовыя апоры і прыдатны тэмп. Падтрымка блізкіх таксама важная, але яе плануюць з улікам згоды, бяспекі і патрэб усіх удзельнікаў.

Лекі могуць прызначацца для спадарожных станаў або пэўных сімптомаў; яны не з'яўляюцца ўніверсальным спосабам «прыбраць аўтызм». Не адмяняйце неабходнае лячэнне самастойна. Абяцанне поўнага вылечвання спецыяльнай дыетай, дабаўкамі або «дэтоксам» патрабуе крытычнай ацэнкі; абмежаванні харчавання без медыцынскіх падстаў могуць ствараць дадатковыя праблемы.

Калі патрэбна асобная або тэрміновая медыцынская дапамога

Новы боль, значная змена сну, харчавання, актыўнасці або здольнасці выконваць звыклыя справы — нагода звярнуцца да ўрача. Нават калі раней перагрузка ўскладняла маўленне, раптоўнае новае парушэнне маўлення, асабліва з асіметрыяй твару або слабасцю аднаго боку цела, патрабуе экстраннай ацэнкі: не спісвайце яго на аўтызм і не кіруйце аўтамабілем самі.

Пры нарастанні безнадзейнасці або самапашкоджанні патрэбна своечасовая дапамога. Суіцыдальныя думкі патрабуюць падтрымкі нават без плана; пры намеры прычыніць сабе шкоду, перадазіроўцы або немагчымасці заставацца ў бяспецы звяртайцеся ў мясцовую экстранную службу. Па магчымасці паведаміце персаналу, які спосаб зносін і ўмовы дапамагаюць вам разумець тое, што адбываецца.

Сэнс ацэнкі — лепш зразумець сябе і атрымаць прыдатную падтрымку. Яе якасць вызначаецца не тым, наколькі чалавек стаў падобны да навакольных, а тым, ці стала бяспечней, зразумелей і даступней жыць.

Што чытаць далей

СДУГ у дарослых · Сацыяльная трывога і сарамлівасць

Крыніцы

Матэрыял мае інфармацыйны характар і не замяняе індывідуальную кансультацыю, дыягностыку або лячэнне.