Забыць сустрэчу ці адкласці сумную задачу можа любы чалавек. Пры сіндроме дэфіцыту ўвагі і гіперактыўнасці (СДВГ) цяжкасці ўстойлівыя, праяўляюцца ў розных сітуацыях і прыкметна перашкаджаюць жыццю. У дарослым узросце яны могуць выглядаць як пастаянныя праблемы з арганізацыяй, часам, завяршэннем спраў і імпульсіўнымі рашэннямі. Дыягназ дапамагае падабраць падтрымку, але не ўстанаўліваецца па адным пазнаванні сябе ў відэа ці спісе прыкмет.
Што можа адбывацца ў паўсядзённасці
СДВГ адносіцца да расстройстваў нейраразвіцця. Ён уключае няўважлівасць і/або гіперактыўнасць і імпульсіўнасць; усе праявы не абавязаны прысутнічаць адначасова. У дарослых выяўленая рухальная актыўнасць можа быць менш прыкметнай, а ўнутраны неспакой і патрэба пастаянна пераключацца — захоўвацца.
- Цяжка ўтрымліваць увагу на задачы, выконваць шматкрокавыя інструкцыі і завяршаць працу пасля першапачатковай цікавасці.
- Губляюцца рэчы, забываюцца дамоўленасці, час на дарогу ці выкананне справы рэгулярна ацэньваецца недакладна.
- Складана арганізаваць паслядоўнасць дзеянняў, рахункі, дакументы ці хатнія абавязкі.
- Узнікаюць перабіванні, нецярпенне пры чаканні, дзеянні да ацэнкі наступстваў.
- Цяжка спакойна заставацца на месцы ці адпачываць без адчування, што трэба неадкладна нечым заняцца.
Гэта прыклады, а не самастойная дыягностыка. Значэнне маюць частата, працягласць, кантэкст і наступствы. Уменне надоўга засяродзіцца на цікавай справе не выключае цяжкасцей у іншых сітуацыях, але і само па сабе не пацвярджае СДВГ. Поспехі ў вучобе ці працы таксама не паказваюць, якой цаной чалавеку даецца арганізацыя.
Чаму пытаюцца пра дзяцінства
Пры СДВГ сімптомы пачынаюцца ў дзяцінстве. У дыягнастычных крытэрыях, якія апісвае NIMH, частка праяў павінна прысутнічаць да 12 гадоў. Гэта не значыць, што дыягназ абавязкова паставілі тады ж. Падтрымка сям'і, дакладны расклад і знешнія напаміны маглі дапамагаць спраўляцца; цяжкасці маглі застацца незаўважанымі, асабліва пры менш прыкметнай няўважлівасці.
Напрыклад, у школе дзіцяці штодня дапамагалі збіраць рэчы і правяраць заданні. У дарослым узросце, калі адначасова з'явіліся праца, побытавыя плацяжы і догляд дзіцяці, ранейшых спосабаў стала недастаткова. Такая гісторыя заслугоўвае ацэнкі, але яшчэ не даказвае дыягназу. Урач высвятляе, ці былі сімптомы раней і як яны праяўляюцца цяпер.
Калі школьных дакументаў няма ці дзяцінства памятаецца дрэнна, паведаміце пра гэта спецыялісту. Карысныя даступныя запісы і аповеды людзей, якія ведалі вас тады, з вашай згоды. Адсутнасць табеля ці магчымасці пагаварыць з бацькамі не павінна аўтаматычна закрываць шлях да ацэнкі; нявызначанасць абмяркоўваюць, а не запаўняюць выдуманымі ўспамінамі.
Што ўключае паўнавартасная дыягностыка
Звярніцеся да спецыяліста з падрыхтоўкай па СДВГ у дарослых — напрыклад, да псіхіятра ці іншага клінічнага спецыяліста, які праводзіць такую ацэнку паводле мясцовых правіл. Удакладніце, што ўваходзіць у прыём, ці патрэбны асобны медыцынскі агляд і хто зможа весці лячэнне пасля заключэння.
Ацэнка ўключае гісторыю развіцця, цяперашнія цяжкасці і іх уплыў мінімум на дзве важныя сферы, напрыклад дом і працу. Спецыяліст разглядае сон, настрой, фізічнае здароўе, лекі, ужыванне рэчываў і спадарожныя станы. Шкалы і тэсты могуць дапамагаць збіраць інфармацыю, але не замяняюць клінічнай гутаркі і агульнай ацэнкі.
Недасыпанне, трывога, дэпрэсія, перагрузка і некаторыя медыцынскія станы могуць даваць падобныя цяжкасці. Яны могуць і спалучацца са СДВГ. Забыўлівасць, якая рэзка ўзнікла нядаўна, не варта аўтаматычна тлумачыць нейраразвіццём. Важна разабрацца, што змянілася і якая дапамога патрэбна зараз, нават калі выніковы дыягназ будзе іншым.
Як падрыхтавацца, не ператвараючы жыццё ў экзамен
- Выберыце некалькі канкрэтных прыкладаў з розных сфер: прапушчаная аплата, незавершаны працоўны праект, забытая дамоўленасць. Запішыце наступствы і тое, што ўжо дапамагала.
- Адзначце, калі вы ўпершыню памятаеце падобныя цяжкасці, якія ўмовы іх узмацняюць і якая падтрымка раней іх кампенсавала.
- Падрыхтуйце звесткі пра сон, хваробы, лекі, алкаголь і іншыя рэчывы. Не трэба спецыяльна пагаршаць стан ці адмяняць лячэнне, каб «паказаць сімптомы».
- Сфармулюйце мэту: напрыклад, радзей прапускаць сустрэчы ці даводзіць абавязковыя задачы да канца без пастаяннай працы начамі.
Спытайце спецыяліста, якія тлумачэнні ён разглядае, як правярае спадарожныя станы і што рэкамендуе пры няпоўнай пэўнасці. Якасная ацэнка не абавязана завяршацца жаданым дыягназам, але павінна даваць зразумелае тлумачэнне і наступныя крокі. Дапамога з рэальнымі цяжкасцямі патрэбна незалежна ад ярлыка.
Якія варыянты дапамогі існуюць
План можа ўключаць лекі, псіхатэрапію і змену асяроддзя. Прэпараты падбірае ўрач пасля ацэнкі здароўя і рызык; даступныя сродкі і правілы прызначэння залежаць ад краіны. Патрэбныя назіранне за эфектам і пабочнымі рэакцыямі, а для некаторых прэпаратаў — кантроль пульсу і ціску. Не спрабуйце чужыя лекі і не падбірайце дозу па водгуках.
Псіхатэрапія, у тым ліку кагнітыўна-паводзінскія падыходы, можа дапамагаць з арганізацыяй, планаваннем, імпульсіўнымі дзеяннямі і назапашанай самакрытыкай. Практычная падтрымка і навучанне навыкам дапаўняюць лячэнне; абяцанні «вылечыць СДВГ дысцыплінай» не тлумачаць, як будзе ацэньвацца вынік. Выбар і спалучэнне метадаў абмяркоўваюць з улікам патрэб і пераваг.
Паказчыкі прагрэсу лепш звязваць з жыццём: менш пратэрмінаваных плацяжоў, больш выканальны распарадак, менш канфліктаў праз забытыя дамоўленасці. Пабочныя эфекты ці адсутнасць карысці — падстава перагледзець план са спецыялістам, а не вінаваціць сябе ў недастатковым старанні.
Невялікія змены, якія можна праверыць
- Выкарыстоўвайце адно даступнае месца для задач і дамоўленасцей, каб не шукаць іх у некалькіх нататніках і чатах.
- Фармулюйце найбліжэйшае дзеянне канкрэтна: замест «разабрацца з дакументамі» — «знайсці ліст і выпісаць тэрмін адказу».
- Стаўце напамін там і тады, дзе можна дзейнічаць; бесперапынны паток апавяшчэнняў можа перастаць дапамагаць.
- Па магчымасці дамоўцеся пра пісьмовыя інструкцыі, зразумелыя тэрміны і працоўнае месца, якое менш адцягвае ўвагу.
Гэта варыянты для праверкі, а не абавязковая сістэма прадуктыўнасці. Калі спосаб нязручны ці недаступны, яго мяняюць. Асобны ўдалы прыём не пацвярджае дыягназу, а яго няўдача не абвяргае яго. Важней устойлівае палягчэнне паўсядзённых задач.
Калі нельга чакаць звычайнага прыёму
Рэзкая спутанасць свядомасці, новыя цяжкія парушэнні ўспрымання, небяспечнае ўзбуджэнне ці хуткае пагаршэнне патрабуюць тэрміновай медыцынскай ацэнкі, а не тлумачэння «гэта мой СДВГ». Пры непасрэднай пагрозе жыццю, сур'ёзным самапашкоджанні, атручэнні, намеры нашкодзіць сабе зараз або немагчымасці заставацца ў бяспецы звяртайцеся ў мясцовую экстраную службу. Суіцыдальныя думкі без непасрэднай пагрозы таксама патрабуюць хуткай сувязі са спецыялістам ці крызіснай службай; па магчымасці далучыце надзейнага блізкага.
Што чытаць далей
СДВГ і рэгуляцыя эмоцый · Пракрасцінацыя і ўнутраны крытык
Крыніцы
- NIMH: ADHD in Adults — 4 Things to Know
- NICE NG87: Attention deficit hyperactivity disorder — diagnosis and management
- NIMH: 5 Action Steps to Help Someone Having Thoughts of Suicide
Матэрыял дапамагае падрыхтавацца да ацэнкі і не замяняе дыягностыкі ці індывідуальнага лячэння.