Словам «сузалежнасць» часта апісваюць адносіны, у якіх чалавек пастаянна падладжваецца пад іншага, спрабуе кіраваць яго станам і адсоўвае ўласнае жыццё. Тэрмін выкарыстоўваюць па-рознаму; ён не замяняе індывідуальнай ацэнкі цяжкасцяў. Карысней разабрацца, што адбываецца і чаго гэта вам каштуе, чым вырашаць па інтэрнэт-спісе, хто ў сям'і «сузалежны».
Клопат і патрэба ў падтрымцы не азначаюць праблемы
Людзі маюць патрэбу адно ў адным. Дапамагаць партнёру падчас хваробы, улічваць настрой сябра, даглядаць дзіця або дарослага з інваліднасцю — не доказы нездаровых адносін. Часам нагрузка сапраўды нераўнамерная, і змяніць яе нельга адным упэўненым «не».
Звярнуць увагу варта на спалучэнне ўстойлівага знясілення, немагчымасці абмяркоўваць свае патрэбы і спроб адказваць за ўсё, што адбываецца з іншым. Важныя ўмовы: ці ёсць дапамога звонку, грошы, даступныя паслугі, магчымасць свабодна згаджацца і адмаўляцца. Чалавек, якому патрэбны догляд, не становіцца «праблемным» толькі таму, што яго патрэбы вялікія.
Якія сітуацыі варта разгледзець падрабязней
- Вы рэгулярна згаджаецеся на тое, што вам не па сілах, а потым хаваеце стомленасць і злосць.
- Правяраеце кожную змену настрою блізкага і лічыце сваім абавязкам неадкладна яе выправіць.
- Бераце на сябе рашэнні і наступствы, якія іншы дарослы здольны абмяркоўваць і ўлічваць сам.
- Адмаўляецеся ад сну, лячэння, працы або зносін, бо ўласныя патрэбы заўсёды здаюцца менш важнымі.
- Спрабуеце кантраляваць перапіску, грошы або лячэнне іншага чалавека без яго згоды, называючы гэта клопатам.
Гэта пытанні для разбору, а не дыягнастычны тэст. Падобныя дзеянні могуць мець розныя прычыны. Напрыклад, частыя званкі бываюць спосабам кантролю, але могуць быць і ўзгодненай часткай догляду пасля аперацыі. Значэнне маюць згода, рэальная неабходнасць, наступствы і магчымасць перагледзець дамоўленасць.
Адкуль бярэцца такі спосаб адносін
На звычкі могуць уплываць сямейны досвед, чаканні навакольных, страх страты, папярэднія адносіны і бягучыя абставіны. Але нельга па адных паводзінах заключыць, што ў дзяцінстве вас любілі ўмоўна або што вы «выбралі ролю ратавальніка». Для змен неабавязкова спачатку знайсці адзіную прычыну ў мінулым.
Калі адмова прыводзіць да пагроз, прыніжэння, пераследу або пазбаўлення доступу да грошай, гаворка можа ісці пра гвалт і кантроль. Страх у такой сітуацыі не трэба выпраўляць трэніроўкай больш смелага адказу. Магчымасць сысці залежыць і ад жылля, рэсурсаў, дзяцей і бяспекі; адказнасць за гвалт ляжыць на тым, хто яго здзяйсняе.
Мяжа апісвае вашы дзеянні
Мяжа дапамагае абазначыць, што вы гатовыя рабіць, з чым не згодныя і як будзеце дзейнічаць. Яна не гарантуе, што іншы чалавек перастане злавацца або выканае вашу просьбу. «Ты не павінен засмучацца праз маю адмову» спрабуе кіраваць пачуццём; «Сёння я не магу абмяркоўваць гэта да ночы, прапаную пагаварыць заўтра» апісвае даступны ўдзел.
Пры гэтым «я не адказваю за чужыя пачуцці» не вызваляе ад адказнасці за ўласныя абразы, падман або парушаныя абяцанні. Можна ўлічваць уплыў сваіх дзеянняў, прызнаваць прычыненую шкоду і выпраўляць яе, не беручы на сябе абавязку забяспечыць іншаму пастаянны добры настрой.
Напрыклад, сястра рэгулярна просіць вас скончыць за яе рабочую прэзентацыю. Вы можаце сказаць: «Сёння не зраблю яе замест цябе. Магу дваццаць хвілін абмеркаваць план, калі табе гэта патрэбна». Прапаноўваць альтэрнатыву неабавязкова. Калі вы ўжо абяцалі дапамогу, важна адкрыта перагледзець дамоўленасць, а не знікнуць і назваць гэта мяжой.
Як пачаць у бяспечнай сітуацыі
- Назавіце канкрэтную нагрузку. Замест «я ўвесь час ратую» запішыце, якія дзеянні забіраюць час, грошы або пазбаўляюць сну.
- Падзяліце абавязкі. Што адносіцца да вашых абяцанняў і догляду залежнага чалавека, што можна ўзгадніць наноў, а што вы робіце без просьбы?
- Выберыце невялікі крок. Напрыклад, не браць дадатковую неабавязковую задачу або спачатку ўдакладняць, якая дапамога патрэбная.
- Скажыце ясна. Коратка абазначце мяжу без прыніжэння і пагроз. Іншы чалавек таксама можа абазначыць свае магчымасці.
- Ацаніце наступствы. Ці ўдалося захаваць важныя справы, што патрабуе абмеркавання, ці з'явілася небяспека? Няёмкасць магчымая, але не абавязковая і не даказвае ні памылкі, ні прагрэсу.
Пры доглядзе дзіцяці або чалавека, які не можа забяспечыць свае асноўныя патрэбы, патрэбны план замены дапамогі, а не раптоўная адмова ад неабходнага догляду. Калі вы знясіленыя, можна абмяркоўваць размеркаванне задач з блізкімі і даступнымі сацыяльнымі або медыцынскімі службамі. Ваш адпачынак таксама патрабуе практычных умоў.
Калі ў блізкага залежнасць
Сямейная падтрымка можа дапамагаць звароту па лячэнне і аднаўленню. Клопат не абавязвае хаваць небяспечныя сітуацыі, згаджацца на гвалт або кантраляваць кожны крок дарослага. Абмяркуйце са спецыялістам па залежнасцях, якая дапамога дарэчная і якія межы рэалістычныя менавіта для вашай сям'і. Універсальная рэкамендацыя «перастаць ратаваць і даць дасягнуць дна» можа быць небяспечнай.
Пры страце прытомнасці, падазрэнні на перадазіроўку або іншай непасрэднай пагрозе жыццю выклікайце мясцовую экстраную дапамогу. Тэрміновая дапамога не з'яўляецца «падмацаваннем сузалежнасці». Не трэба чакаць, пакуль чалавек зразумее наступствы самастойна.
Калі патрэбная падтрымка для вас
Псіхолаг можа дапамагчы разабраць паўтаральныя сітуацыі, віну, трывогу, размеркаванне адказнасці і даступныя варыянты дзеянняў. Мэта — не стаць цалкам незалежным ад усіх, а выбудаваць больш пасільныя і паважлівыя адносіны. Можна звярнуцца па дапамогу асобна, нават калі блізкі не хоча ўдзельнічаць.
Пры гвалце важнейшы індывідуальны план бяспекі з прыдатнай мясцовай службай, чым сумеснае практыкаванне на межы. Пошук падтрымкі з бяспечнай прылады можа быць часткай такога плана. Не патрабуецца спачатку абвяшчаць партнёру пра намер сысці або даказваць сваю адмову; пры непасрэднай небяспецы звяртайцеся ў экстраную службу.
Падрабязней пра фармулёўкі адмовы — у артыкуле пра асабістыя межы, а пра размову са сваім магчымым памочнікам — у артыкуле пра просьбу аб падтрымцы.