Вы праверылі дзверы, але сумненне вяртаецца ўжо ў ліфце. Або страшная думка прымушае гадзінамі разбіраць свае пачуцці: «Чаму я пра гэта падумаў? Што гэта кажа пра мяне?» Абсесіўна-кампульсіўнае расстройства, або АКР, можа выглядаць так, але не кожнае сумненне і не кожная непрыемная думка азначаюць расстройства. Важныя паўтаральнасць, пакуты і тое, колькі месца гэтыя перажыванні займаюць у жыцці.
АКР не зводзіцца да акуратнасці або любові да чысціні. У аднаго чалавека заўважныя шматразовыя праверкі і мыццё, у другога асноўныя рытуалы адбываюцца ў думках і амаль не бачныя навакольным. Цяжкасці паддаюцца лячэнню; каб звярнуцца па дапамогу, не трэба чакаць, пакуль яны цалкам пазбавяць магчымасці вучыцца ці працаваць.
Дакучлівая думка і рэальная небяспека — розныя пытанні
Непажаданая думка, вобраз або страшны імпульс самі па сабе не роўныя жаданню ці намеру дзейнічаць. NICE асобна папярэджвае, што агрэсіўны, сексуальны і звязаны са смерцю змест дакучлівых думак часам памылкова прымаюць за сведчанне небяспекі; пры сумненнях патрэбна ацэнка спецыяліста па АКР.
Пры гэтым чалавек з АКР можа асобна перажываць дэпрэсію і суіцыдальны крызіс. Калі ёсць намер прычыніць шкоду сабе ці іншым, ужо здзейсненае небяспечнае дзеянне, перадазіроўка або немагчымасць заставацца ў бяспецы, звяртайцеся ў мясцовую экстраную службу. Суіцыдальныя думкі патрабуюць хуткай падтрымкі нават без плана. Калі незразумела, што менавіта адбываецца, раскажыце спецыялісту пра перажыванні і дзеянні, а не спрабуйце бясконца даказваць сабе адсутнасць рызыкі паводле артыкула.
Што такое абсесіі і кампульсіі
Абсесіі — паўторныя непажаданыя думкі, вобразы або пабуджэнні. Яны могуць датычыцца забруджвання, памылкі, прычынення шкоды, рэлігійных забарон або неабходнасці, каб усё было «як трэба». Перажыванне бывае звязана не толькі са страхам, але і з пакутлівым сумненнем або адчуваннем незавершанасці. Змест можа змяняцца з часам.
Кампульсіі — паўторныя дзеянні або мысленныя рытуалы, якія чалавек адчувае неабходнасць выконваць, напрыклад каб зменшыць трывогу або прадухіліць меркаваную бяду. Гэта могуць быць праверкі, мыццё, пералічванне, паўтарэнне слоў, мысленнае аднаўленне падзей, шматразовыя пытанні блізкім пра тое, ці ўсё дакладна ў парадку. Сама па сабе малітва або звыклае дзеянне не з'яўляецца сімптомам: важныя яго функцыя, вымушанасць і наступствы.
У чалавека могуць быць абсесіі, кампульсіі або абодва віды сімптомаў. Многія разумеюць, што рытуал празмерны, але спыніцца ўсё роўна цяжка; ступень такога разумення бывае рознай. Адсутнасць бачных дзеянняў не азначае адсутнасці праблемы.
Як падтрымліваецца цыкл
Уявім, што пасля звычайнай праверкі дзвярэй узнікла сумненне: «А раптам я ўсё ж не замкнуў?» Вяртанне на хвіліну супакойвае, але неўзабаве з'яўляецца новае пытанне: «А ці дакладна я праверыў правільна?» Праверка паўтараецца, выхад з дому зацягваецца, а сустрэчы даводзіцца адмяняць. Кароткае палягчэнне робіць наступны рытуал больш прывабным, хоць устойлівай упэўненасці ён не дае.
Рытуал можа змяніць форму: чалавек перастае вяртацца, але разглядае фатаграфіі замка, у думках паўтарае момант замыкання або просіць партнёра пацвердзіць бяспеку. Таму лячэнне звяртае ўвагу не толькі на асобнае дзеянне, але і на пошук поўнай упэўненасці, пазбяганне і вяртанне да звычайнага жыцця.
Як праходзіць ацэнка
Звярніцеся да псіхіятра або іншага кваліфікаванага спецыяліста, які займаецца дыягностыкай і лячэннем АКР у вашай краіне. Ён удакладніць змест думак, дзеянні ў адказ, выдаткі часу, сітуацыі, якіх вы пазбягаеце, уплыў на жыццё, іншыя сімптомы і прэпараты, якія вы прымаеце. Апытальнік можа дапамагчы ацаніць выяўленасць цяжкасцей, але не замяняе размовы і клінічнай ацэнкі.
Раскажыце і пра схаваныя рытуалы, нават калі іх няёмка апісваць. Можна пачаць так: «У мяне ўзнікаюць страшныя непажаданыя думкі, і я доўга правяраю, што яны значаць. Мне цяжка гаварыць пра іх змест». Удакладніце правілы канфідэнцыяльнасці. Для падрыхтоўкі дастаткова некалькіх прыкладаў: не трэба запісваць кожную думку і правяраць дакладнасць запісаў.
Трывожныя разважанні, дэпрэсія, цікі, асаблівасці пры аўтызме і іншыя станы могуць патрабаваць іншай або дадатковай дапамогі. Дыягназ не вызначаюць па адным учынку ці тэматыцы думкі. Звяртацца можна і тады, калі сімптомы займаюць менш за гадзіну на дзень, але прычыняюць істотныя пакуты або перашкаджаюць жыццю.
Што робіць тэрапія з экспазіцыяй і прадухіленнем рэакцыі
Адзін з асноўных падыходаў — кагнітыўна-паводзінская тэрапія з экспазіцыяй і прадухіленнем рэакцыі, ERP. Чалавек паступова сустракаецца з сітуацыямі, якія выклікаюць дакучлівыя перажыванні, і вучыцца абыходзіцца без звыклага рытуалу. Мэта — спраўляцца з няпэўнасцю і вяртацца да выбраных дзеянняў, а не гарантаваць, што ніводная страшная думка больш не з'явіцца.
Практыкаванні плануюць разам з падрыхтаваным тэрапеўтам, улічваючы цяжкасць і патрэбы чалавека. Экспазіцыю не праводзяць падманам або прымусам. Напрыклад, для канкрэтнага чалавека крокам можа стаць выхад пасля ўзгодненай звычайнай праверкі дзвярэй без паўторнага фатаграфавання. Гэта ілюстрацыя прынцыпу, а не ўніверсальнае хатняе заданне.
ERP не азначае пакідаць прыборы небяспечна ўключанымі, парушаць медыцынскія рэкамендацыі або адмаўляцца ад неабходнай гігіены. Звычайныя меры бяспекі і дадатковыя рытуалы адрозніваюць пры складанні плана. Абмяркоўваюць таксама мысленныя праверкі і заданні паміж сустрэчамі. Спачатку трывога можа ўзмацняцца; не патрабуецца чакаць яе поўнага знікнення пасля кожнага практыкавання, каб прызнаць працу карыснай.
Лекі, блізкія і паўсядзённая падтрымка
Урач можа прапанаваць лячэнне лекамі, у тым ліку антыдэпрэсантамі — селектыўнымі інгібітарамі зваротнага захопу сератаніну (СІЗЗС), асобна або разам з псіхатэрапіяй. Эфект развіваецца не адразу; загадзя ўзгадніце назіранне, абмеркаванне пабочных з'яў і сувязь пры пагаршэнні. Не змяняйце дозу і не адмяняйце прэпарат самастойна. Калі папярэдняя дапамога не спрацавала, варта праверыць яе склад і дастатковасць са спецыялістам, а не лічыць сябе невылечным.
Блізкаму можна сказаць: «Я бачу, як табе цяжка. Давай абмяркуем з тэрапеўтам, як я магу падтрымліваць цябе, не ўдзельнічаючы ў бясконцых праверках». Скарачаць удзел сям'і ў рытуалах лепш паводле ўзгодненага плана: раптоўная забарона, высмейванне і адбіранне рэчаў не замяняюць лячэння. Эмацыйная падтрымка застаецца патрэбнай; любое пытанне пра бяспеку нельга аўтаматычна абвяшчаць рытуалам.
Карысныя арыенціры прагрэсу — менш часу на праверкі, вяртанне да заняткаў, менш пазбягання і больш самастойнасці. Сон, харчаванне і даступная падтрымка дапамагаюць вытрымліваць нагрузку, але не замяняюць лячэння АКР. План варта пераглядаць, калі жыццё працягвае звужацца або сімптомы прычыняюць фізічную шкоду.
Што чытаць далей
Пастаянныя праверкі пры АКР · Як працуе кагнітыўна-паводзінская тэрапія
Крыніцы
- NIMH: Obsessive-Compulsive Disorder — When Unwanted Thoughts or Repetitive Behaviors Take Over
- NICE CG31: Obsessive-compulsive disorder and body dysmorphic disorder — recommendations
- International OCD Foundation: Exposure and Response Prevention
- NIMH: 5 Action Steps to Help Someone Having Thoughts of Suicide
Матэрыял не ўстанаўлівае дыягназ і не замяняе індывідуальнага плана лячэння.