Накіраванне да псіхолага не азначае, што боль выдуманы. Працяглы боль уплывае на сон, адносіны, настрой і магчымасць займацца звычайнымі справамі. Дапамога ў гэтых сферах можа дапаўняць лячэнне самога болю. Чалавек не абавязаны выбіраць паміж прызнаннем цялесных пакут і псіхалагічнай падтрымкай.
Хранічным звычайна называюць боль, які захоўваецца або паўтараецца даўжэй за тры месяцы. Гэта апісанне працягласці, а не патрабаванне цярпець тры месяцы да звароту. Прычыны, лячэнне і магчымыя абмежаванні адрозніваюцца; гэты артыкул прысвечаны дапамозе дарослым і не замяняе ацэнку канкрэтнай хваробы.
Чаму боль можа захоўвацца
Боль бывае звязаны з пашкоджаннем або запаленнем тканак, паражэннем нерваў, змяненнем апрацоўкі болевых сігналаў нервовай сістэмай. Механізмы могуць спалучацца. Пры некаторых станах адчувальнасць сістэмы павышаецца, і выяўленасць болю не адлюстроўвае непасрэдна памер пашкоджання. Але з гэтага нельга зрабіць выснову, што любы хранічны боль бяспечны або што абследаванне больш не патрэбнае.
Нармальны здымак або аналіз не даказвае адсутнасці болю. Лекар супастаўляе скаргі, гісторыю, агляд і неабходныя даследаванні. Зразумелае тлумачэнне ўключае не толькі тое, чаго не знайшлі, але і рабочы дыягназ, варыянты дапамогі і падставы для перагляду. Калі сімптомы змяняюцца, ранейшае тлумачэнне можа патрабаваць удакладнення.
Як боль і псіхалагічны стан уплываюць адно на аднаго
Пасля некалькіх балючых эпізодаў чалавек можа чакаць пагаршэння пры любым руху. Ён адмяняе сустрэчы, горш спіць, перажывае праз грошы і ўсё радзей атрымлівае задавальненне ад звыклых заняткаў. У некаторых людзей страх і напружанне дадаткова ўзмацняюць перажыванне болю. Гэтае кола не азначае слабасці характару і не тлумачыць усіх выпадкаў.
Зніжэнне актыўнасці можа быць і неабходнай абаронай пры канкрэтнай хваробе. Нельга загадзя называць любое абмежаванне «пазбяганнем» або прапаноўваць пераадолець медыцынскія супрацьпаказанні. Недаступны транспарт, цяжкая праца, адсутнасць дапамогі дома і неэфектыўнае абязбольванне — рэальныя перашкоды, для якіх адных новых думак недастаткова.
Трывога, дэпрэсія або ПТСР могуць суіснаваць з болем і патрабаваць асобнай дапамогі. Аднак боль сам па сабе не даказвае ні псіхічнага расстройства, ні схаванай траўмы. Для працы з ім не трэба абавязкова шукаць забытую падзею або «падаўленую эмоцыю».
Што насамрэч робіць псіхолаг
У тэрапіі можна разбіраць страх абвастрэння, пачуццё страты ранейшага жыцця, цяжкасці з просьбамі аб дапамозе і перакананне «калі сёння не зраблю ўсё, я бескарысны». Праца з катастрафічнымі чаканнямі азначае праверку канкрэтнага прагнозу, а не спрэчку пра тое, ці баліць насамрэч. Напрыклад: што даступна цяпер, якая падтрымка патрэбная і якія прыкметы патрабуюць звароту да лекара.
КПТ для хранічнага болю дапамагае змяняць спосабы мыслення і паводзін, якія перашкаджаюць паўсядзённасці. ACT — тэрапія прыняцця і адказнасці — дапамагае дзейнічаць у кірунку важных для чалавека каштоўнасцей пры захаванні дыскамфорту. Прыняцце не азначае згоды з дрэнным лячэннем, адмовы ад палягчэння болю або абавязку цярпець усё.
NICE прапануе разглядаць КПТ для болю або ACT у людзей ад 16 гадоў з хранічным першасным болем — калі іншая хвароба недастаткова тлумачыць боль або яго ўплыў. Патрэбная адпаведная падрыхтоўка спецыяліста. Гэтую рэкамендацыю нельга аўтаматычна пераносіць на ўсе прычыны болю і любыя псіхалагічныя метады.
Магчымы вынік — менш пакутлівага страху, больш прадказальныя дні, даступныя стасункі і паляпшэнне якасці жыцця. Памяншэнне болю таксама можа быць мэтай, але абяцанне гарантавана ліквідаваць яго за некалькі сустрэч не заслугоўвае даверу. Калі боль застаецца, гэта не даказвае недастатковай матывацыі пацыента.
Прыклад: як выйсці з чаргавання рыўкоў і знясілення
У адносна добры дзень чалавек вырашае прыгатаваць ежу на тыдзень і прыбраць усю кватэру. Потым некалькі дзён не хапае сіл нават на неабходнае. У наступны добры дзень даводзіцца «даганяць» назапашаныя справы. Спроба скарыстацца палягчэннем зразумелая, але такі распарадак можа аказацца непасільным.
Пасля абмеркавання бяспечнай нагрузкі са спецыялістам можна выбраць адну канкрэтную задачу: прыгатаваць простую страву, частку дзеянняў выканаць седзячы, загадзя прадугледзець паўзу і папрасіць іншага чалавека данесці прадукты. Астатняе размеркаваць або скараціць. Гэта прыклад адаптацыі, а не ўніверсальнае прызначэнне практыкаванняў або колькасці хвілін.
Планаванне актыўнасці ўлічвае і фізічную, і разумовую нагрузку, адпачынак і наступствы пасля занятку. Яно не прадугледжвае абавязковага павелічэння нагрузкі кожны тыдзень. Асабліва важна паведаміць лекару, калі нават невялікае намаганне выклікае адтэрмінаванае выяўленае пагаршэнне: напрыклад, пры ME/CFS — міалгічным энцэфаламіэліце/сіндроме хранічнай стомленасці — стандартныя праграмы трэніровак могуць нашкодзіць. Тут патрэбныя індывідуальныя абмежаванні і прадухіленне абвастрэнняў, а не заклік «пераадолець страх».
Як скласці ўзгоднены план дапамогі
- Удакладніце медыцынскае тлумачэнне. Які дыягназ мяркуецца, што патрабуе лячэння і пры якіх зменах патрэбная паўторная ацэнка?
- Абмяркуйце прызначэнні. Прынясіце спіс лекаў і дабавак, раскажыце пра эфект і пабочныя з'явы. Не павялічвайце дозы і не адмяняйце прэпараты самастойна праз псіхалагічную гіпотэзу.
- Выберыце значную мэту. Напрыклад, мець магчымасць размаўляць з блізкім або гатаваць пасільны сняданак. Мэта павінна ўлічваць ваш стан; вяртанне да ранейшай прадукцыйнасці не з'яўляецца абавязковым крытэрыем.
- Узгадніце ролі. Лекар, спецыяліст па рэабілітацыі і псіхолаг могуць вырашаць розныя задачы. Карысна ведаць, хто каардынуе лячэнне і каму паведамляць пра змены.
- Заплануйце перагляд. Ацэньвайце боль разам са сном, паўсядзённымі магчымасцямі, нагрузкай лячэння і непажаданымі эфектамі. Пагаршэнне патрабуе абмеркавання раней за прызначаную дату.
План павінен быць даступным паводле кошту, дарогі, працягласці сустрэч і нагрузкі на ўвагу. Часам патрэбныя карацейшыя кансультацыі, дыстанцыйны фармат, перапынкі або дапамога з побытам. Просьба аб адаптацыі не азначае адмовы працаваць над станам.
Што могуць зрабіць блізкія
Карысней спытаць «Што цяпер палегчыла б дзень?» і прапанаваць канкрэтную дапамогу, чым патрабаваць доказаў болю. Не трэба параўноўваць з чужым дыягназам, сачыць за кожным рухам або вінаваціць у ляноце за адмененую сустрэчу. Дамоўцеся, калі дапамога патрэбная, а што чалавек хоча рабіць сам; магчымасці могуць змяняцца з дня ў дзень.
Падтрымка таксама ўключае звычайныя стасункі, у якіх чалавек не зводзіцца да пацыента. Магчымасць смяяцца, адцягнуцца або выканаць асобную задачу не абвяргае болю і не азначае, што ўсе астатнія нагрузкі даступныя.
Калі нельга чакаць псіхалагічнай кансультацыі
Пры болю ў спіне новыя парушэнні мачавыпускання або кантролю кішэчніка, страта адчувальнасці вакол палавых органаў або анальнай адтуліны, слабасць або здранцвенне абедзвюх ног патрабуюць экстраннай медыцынскай ацэнкі. Боль пасля сур'ёзнай траўмы таксама можа патрабаваць экстраннай дапамогі. Не сядайце за руль самастойна.
Новы, незвычайны або хутка нарастальны боль, ліхаманку і іншыя змены абмяркоўваюць з медыцынскім спецыялістам, а не спісваюць на знаёмы хранічны дыягназ. Пры непасрэднай пагрозе жыццю выклікайце мясцовую экстранную службу.
Калі праз пакуты з'яўляюцца думкі пра самагубства, скажыце пра гэта надзейнаму чалавеку і спецыялісту: дапамога патрэбная і без сфармаванага плана. Пры намеры дзейнічаць, перадазіроўцы або немагчымасці заставацца ў бяспецы звяртайцеся экстранна. Кантакты і арыенціры ёсць на старонцы тэрміновай дапамогі.
Што чытаць далей
Стрэс і цялесныя сімптомы · Тэрапія прыняцця і адказнасці · Кагнітыўна-паводзінская тэрапія